20.yy – 20.Yüzyıl Modern Sanat Akımları – Ekspresyonizm

20.yy – 20.Yüzyıl Modern Sanat Akımları – Ekspresyonizm

Ekspresyonizm, ilk olarak şiir ve resimde gözüken, ve 20.yy’ın başlangıcında Almanya’da başlayan bir modernist akımdır. Tipik özellikleri dünyayı, ruh hali ya da fikirler oluşturmak için duygusal etkiler yaratmak amacıyla bozarak, sadece sübjektif olarak sunmaktır. Ekspresyonist sanatçılar fiziksel bir gerçeklikten ziyade anlamı ya da duyusal deneyi ifade etmenin yollarını aramışlardır.

Ekspresyonizm 1.Dünya Savaşı öncesinde bir avantgard sanat olarak gelişmiştir. Weimar Cumhuriyeti sırasında özellikle Berlin’de popüler olmuştur. Stil, ekspresyonist mimari, resim, edebiyat, tiyatro, dans, film ve müzik de dahil olmak üzere geniş bir sanat yelpazesine yayılmıştır.

Terim bazen angst kavramını ileri sürmektedir. Terim, pratikte esas olarak 20.yy eserleri için kullanılsa da, genel anlamda Matthias Grünewald ve El Greco da bazen ekspresyonist olarak adlandırılırlar.Bireysel perspektife yapılan vurgu pozitivizme ve Natüralizm ve Empresyonizm gibi diğer sanatsal stillere bir tepki olarak nitelendirilmektedir.

Terimin Kökeni

Ekspresyonist kelimesi modern anlamda 1850’lerden itibaren kullanılmaya başlansa da terimin kökeni kimi zaman mütevazi bir sanatçı olan Julien-Auguste Herve’nin 1901’de Paris’te sergilenen resimler için Expressionismes demesine dayandırılır. Alternatif bir görüş de terimin Çek sanat tarihçisi Antonin Matejcek tarafından 1910 yılında empresyonizmin karşıtı olarak konulmasıdır: ”Bir Ekspresyonist herşeyden önce kendini ifade etmek ister… Bir Ekspresyonist dolaysız algıyı reddeder ve daha kompleks psişik yapıları temel alır… Zihin insanların ruhlarından, tıpkı açık özlerini çıkarmak üzere tüm eklerden temizleyen bir elekten geçer gibi geçen empresyonlar ve zihinsel imgeler, genelleştirilerek basit kısayol formüller ve semboller yoluyla ifade edilen daha genel formlara, yani tiplere, yoğunlaştırılırlar.”

 

Ekspresyonizm’in önemli öncülleri arasında şunlar bulunmaktadır: özellikle felsefi romanı Böyle Buyurdu Zerdüşt (1883-1892) olmak üzere Alman filozof Friedrich Nietzsche (1844-1900) ; To Damascus (1898-1901), A Dream Play (1902), The Ghost Sonata (1907) trilojisi de dahil olmak üzere İsveçli dramatist August Strindberg’in (1849-1912) geç dönem oyunları; özellikle “Lulu” oyunları Erdgeist (1895) ve Die Büchse der Pandora (1904) olmak üzere Frank Wedekind (1864-1918);Amerikalı şair Walt Whitman (1819-1892) Leaves of Grass (1855-1891); Rus romancı Fyodor Dostoevsky (1821-1881); Norveçli ressam Edvard Munch (1863-1944); Hollandalı ressam Vincent Van Gogh (1853-1890); Belçikalı ressam James Ensor (1860-1949);Sigmund Freud (1856-1939).

1905’te Ernst Ludwig Kirchner önderliğindeki dört Alman sanatçıdan oluşan bir grup Dresden kentinde Die Brücke ( köprü) grubunu oluşturmuştur. Bu grup, kendileri bu terimi kullanmamış olsalar da Alman Ekspresyonizmi’ni kuran organizasyondur. Birkaç yıl sonra, 1911’de benzer görüşlü bir grup genç sanatçı Münih’te Der Blaue Reiter (Mavi Süvari) grubunu oluşturmuştur. Grubun ismi Wassily Kandinsky’nin 1903 tarihli Der Blaue Reiter isimli resminden gelmektedir. Üyeleri arasında Kandinsky, Franz Marc, Paul Klee ve Auguste Macke bulunmaktadır. Ancak Ekspresyonizm terimi 1913 yılına kadar tam olarak oturmamıştır. Başlangıçta esas olarak 1910-1930 yılları arasında en çok resimde, şiirde ve tiyatroda gözüken bir Alman sanat akımı olsa da akımın öncüllerinin çoğu Alman değildi. Ayrıca, düzyazıda kurgular yazan ekspresyonist yazarlar olduğu gibi Almanca konuşmayan ekspresyonist yazarlar da vardı ve akım, Adolf Hitler’in 1930’larda yükselişe geçmesiyle birlikte Almanya’da gerilese de bu zamandan sonra da ekspresyonist eserler yapılmıştır.

Kısmen modernist dönemin diğer temel “izm”leri olan Fütürizm, Vortisizm, Kübizm, Sürrealizm ve Dada ile çakışmasına sebebiyle Ekspresyonizm’in tanımlanması güç olarak adı çıkmıştır. Richard Murphy ayrıca şu yorumu yapmaktadır:” hiçbir şeyi dışarıda bırakmayan, tam bir tanım yapma arayışı Kafka, Gottfried Benn ve Döblin gibi en iddialı ekspresyonistlerin aynı zamanda en yaygaracı anti-ekspresyonist olmalarından dolayı sorunlu hale gelmektedir.”

Ancak yine de şunlar rahatlıkla söylenebilir: Esas olarak Almanya’da 20.yy’ın başlarında endüstrileşmenin insanlıktan çıkaran etkilerine ve büyüyen şehirlere karşı bir tepki olarak ortaya çıkan bir akımdır ve “ekspresyonizmin kendisini avantgard bir sanat akımı olarak tanımlamasının ve geleneklerle ve bir bütün olarak kültürel kurumlarla arasına mesafe koymasının en temel araçlarından biri gerçekçilik ve dönemin hakim gösterim geleneği ile olan ilişkisidir.” Daha açıkça söylemek gerekirse, ekspresyonistler gerçekçilik ideolojisini reddetmekteydiler.

Terim, “sanatçının nesnel gerçekliği değil nesnelerin ve olayların kişide uyandırdığı sübjektif duyguları ve cevapları betimlemeye çalıştığı bir artistik stildir”. Tüm sanatçıların ekspresif olduğu tartışmalı olsa da 15.yy’dan itibaren Avrupa resim sanatında uç duyguları vurgulayan birçok eser bulunmaktadır. Bu tür sanat Protestan Reformasyonu, Alman Köylü Savaşları, Sekiz Yıl Savaşı ve Hollanda’nın İspanya tarafından işgali gibi sosyal çalkantı dönemlerinde genellikle ortaya çıkmaktadır; kaos ve baskı dönemlerindeki tecavüz, yağma ve felaket olayları basımcıların belgelerinde gösterilmektedir. Çalışma estetik açıdan genellikle etkileyici değilse de betimlenen sahnelerin dramı ve korkunçluğundan dolayı izleyicide uç duygular yaratma kapasitesine sahiptir.

Ekspresyonizm, sanat tarihçisi Michel Ragon ve Alman filozofu Walter Benjamin gibi eleştirmenler tarafından Barok’a benzetilmektedir. Alberto Arbasino’ya göre ikisi arasındaki bir fark “Ekspresyonizmin şiddetli nahoş etkiden kaçmazken Barok’un kaçmasıdır. Ekspresyonizm muhteşem ‘..ktir git’ler çekerken Barok yapmaz. Barok usludur.”

Ekspresyonist Görsel Sanatçılar

20.yy’ın başlarında bu stilde çalışmış görsel sanatçılardan bazıları şöyledir:

Almanya: , Max Beckmann, Fritz Bleyl, Heinrich Campendonk, Otto Dix, Conrad Felixmüller, George Grosz, Erich Heckel, Carl Hofer, Ernst Ludwig Kirchner, Käthe Kollwitz, Wilhelm Lehmbruck, Elfriede Lohse-Wächtler, August Macke, Franz Marc, Ludwig Meidner, Paula Modersohn-Becker, Otto Mueller, Gabriele Münter, Rolf Nesch, Emil Nolde, Max Pechstein, ve Karl Schmidt-Rottluff

Amerika Birleşik Devletleri: Ivan Albright, Milton Avery, George Biddle, Hyman Bloom, Peter Blume, Charles Burchfield, David Burliuk, Stuart Davis, Lyonel Feininger, Wilhelmina Weber Furlong, Elaine de Kooning, Willem de Kooning, Beauford Delaney, Arthur G. Dove, Norris Embry, Philip Evergood, Kahlil Gibran, William Gropper, Philip Guston, Marsden Hartley, Albert Kotin, Yasuo Kuniyoshi, Rico Lebrun, Jack Levine, Alfred Henry Maurer, Robert Motherwell, Alice Neel, Abraham Rattner, Ben Shahn, Harry Shoulberg, Joseph Stella, Harry Sternberg, Henry Ossawa Tanner, Dorothea Tanning, Wilhelmina Weber, Max Weber, Hale Woodruff, Karl Zerbe

Avustralya: Sidney Nolan, Charles Blackman, John Perceval, Albert Tucker ve Joy Hester

Avusturya: Egon Schiele, Oskar Kokoschka, Josef Gassler ve Alfred Kubin

Belçika: Constant Permeke, Gustave De Smet, Frits Van den Berghe, James Ensor, Albert Servaes, Floris Jespers ve Albert Droesbeke.

Birleşik Krallık: Francis Bacon, Frank Auerbach, Leon Kossoff, Lucian Freud, Patrick Heron, John Hoyland, Howard Hodgkin, John Walker, Billy Childish

Brezilya: Anita Malfatti, Cândido Portinari, Di Cavalcanti, Iberê Camargo ve Lasar Segall.

Endonezya: Affandi

Ermenistan: Martiros Saryan

Estonya: Konrad Mägi, Eduard Wiiralt

Finlandiya: Tyko Sallinen, Alvar Cawén, Juho Mäkelä ve Wäinö Aaltonen.

Fransa: Georges Rouault, Georges Gimel, Gen Paul, Bernard Buffet ve Chaim Soutine

Güney Afrika: Maggie Laubser, Irma Stern

Hollanda: Charles Eyck, Willem Hofhuizen, Herman Kruyder, Jaap Min, Jan Sluyters, Vincent van Gogh, Jan Wiegers ve Hendrik Werkman

İrlanda: Jack B. Yeats

İsveç: Axel Törneman

İsviçre: Carl Eugen Keel, Cuno Amiet, Paul Klee

İtalya: Emilio Giuseppe Dossena

İzlanda: Einar Hákonarson

Macaristan: Tivadar Kosztka Csontváry

Meksika: Mathias Goeritz (Almanya’dan Meksika’ya göç etmiştir), Rufino Tamayo

Norveç: Edvard Munch, Kai Fjell

Polanya: Henryk Gotlib

Portekiz: Mário Eloy, Amadeo de Souza Cardoso

Romanya:Horia Bernea

Rusya: Wassily Kandinsky, Marc Chagall, Alexej von Jawlensky, Natalia Goncharova, Mstislav Dobuzhinsky, ve Marianne von Werefkin (Rusya doğumludur, daha sonra İsviçre’de çalışmıştır).

Ukrayna: Alexis Gritchenko (Ukrayna doğumludur, en çok Fransa’da etkindir)

Yunanistan: George Bouzianis

Bir önceki yazımız olan 20.yy - 20. Yüzyıl Modern Sanat Akımları - Fauvizm başlıklı makalemizde 20. Yüzyıl Modern Sanat Akımları, 20.yy ve 20.yy - 20. Yüzyıl Modern Sanat Akımları - Fauvizm hakkında bilgiler verilmektedir.


CEVAP VER