19. Yüzyıl Modern Sanat Akımları – Art Nouveau

19. Yüzyıl Modern Sanat Akımları – Art Nouveau

Art Nouveau ya da Jugendstil, en çok 1890-1910 yılları arasında popüler olmuş uluslararası bir felsefe ve özellikle dekoratif sanatlar olmak üzere uygulamalı sanatlar, mimari ve sanat stilidir. İngilizce, “yeni sanat” anlamına gelen Fransızca terimi kullanmaktadır ancak bu stilin diğer ülkelerde farklı isimleri mevcuttur. 19.yy’ın akademik sanatlarına bir tepki olarak sadece çiçekler ve bitkiler değil kıvrımlı çizgiler de olmak üzere doğal formlar ve yapılardan esinlemiştir. Mimarlar, doğal ortamı armonize etmeye çalışmışlardır.

Art Nouveau, güzel sanatların yanında mimari, grafik sanatları, iç tasarım ve mücehvercilik, mobilya, tekstil, ev gümüşü ve diğer çanak çömlek ve aydınlatmayı da içeren “bütünsel” bir sanat stili olarak kabul edilmektedir. Stilin felsefesine göre, sanat bir yaşam biçimi olmalıdır. Varlıklı birçok Avrupalı için içinde art nouveau mobilyası, gümüş işleri, dokuma, seramik, mücevher, sigara kutuları, vs. bulunan Art Nouveau’dan esinlenilmiş bir evde yaşamak mümkündü. Sanatçılar, kullanım objeleri için bile güzel sanatlarla uygulamalı sanatları birleştirmeyi arzu etmişlerdir.

Art Nouveau’nun yerini 20.yy’da Modernist stiller almış olsa da, artık 19.yy’ın eklektik tarihsel yeniden canlandırma stilleri ile Modernizm arasında önemli bir geçiş stili olarak değerlendirilmektedir.

Köken

Başlangıçta ne Art Nouveau ne de Jugendstil stilin ortak ismiydi, her ikisi de sadece birkaç yerlerde bilinmekteydi ve stil yayıldıkça farklı isimlerle adlandırılmıştı. Bu iki isim sırasıyla her ikisi de stili yaygınlaştıran Siegfried Bing’in Paris’teki Maison de l’Art Nouveau galerisinden ve Münih’teki Jugendstil dergisinden gelmektedir.

Maison de l’Art Nouveau (Yeni Sanat Evi), 1895 yılında Paris’te Alman sanat taciri Siegfried Bing tarafından başlatılan ve sadece modern sanatın yer aldığı bir galerinin ismiydi. Bu galerinin şöhreti, tasarım ve renk açısından birbiriyle koordineli modern mobilya, goblen ve sanat objeleri enstalasyonlarının sergilendiği 1900 Exposition Universelle’de artmıştı. Bu dekoratif gösterimler stille o kadar kuvvetli bir şekilde ilişkilendirildiler ki daha sonra tüm stil için kullanılan ortak bir ad haline geldiler. Böylece “Art Nouveau” terimi yaratılmış oldu.

Art Nouveau kısmen, yeni stilde tasarlanmış yapılar ve ürünlerin sunulduğu uluslararası birçok sergiler şeklinde evrildi. Buna göre, 1888 Barcelona Evrensel Sergisi, Lluis Doménech i Montaner’in bazı binalarıyla birlikte Modernisme’nin başlangıcını ifade etmektedir. 1900 yılında Paris’teki Exposition Universelle ‘modern stilin’ her araçtaki (medium) genel görünümü bir bütün olarak sundu. 1902 yılında İtalya Torino’da düzenlenen ve Art Nouveau stilinde ürünler verilen neredeyse tüm Avrupa şehirlerinden tasarımcıların çalışmalarının sergilendiği Esposizione Internazionale d’Arte Decorativa Moderna ünü daha da artmıştır.

İsimlendirme

Art Nouveau, genellikle Almanya’da Jugendstil, Rusya’da Modern, Katalonya’da Modernisme, Avusturya’da Secession ve İtalya’da Stile Liberty olarak bilinir. Stil en çok Avrupa’da popüler olmuş ama etkisi global olmuştur. Bu yüzden, yerelleştirilmiş özelliklerle farklı şekillerde karşımıza çıkmıştır. Stil, formunun karakteristikleri, uygulayıcıları ve onların eserleri ve popüler oldukları düşünce ya çalışma okullarıyla ilişkili farklı yerel isimler almıştır. Bu isimlerin birçoğu “yeniliğe” gönderme yapmaktadır.

Formu ve Karakteri

Coğrafi yayılımı arttıkça farklı yerel eğilimler kazanmış olmasına karşın Art Noveau’nın genel karakteristikleri formu göstermektedir. Pan dergisinde Hermann Obrist’in duvara asılı Cyclamen (1894) adlı çalışması hakkındaki bir yazı onu “bir kırbacın şaklamasıyla oluşan ani şiddetli kavisler” olarak açıklamıştır ki bu, Art Noveau’nın ilk yaygınlaşması sırasında oldukça bilinen bir tanım olmuştur. Sonrasında, sadece eserin kendisi “Kırbaç Darbesi” ismiyle anılmaya başlamamış, Art Nouveau sanatçılarının uyguladıkları karakteristik kavisler için de “kırbaç darbesi” terimi kullanılmaya başlanmıştır. Senkoplu bir ritimdeki dinamik, dalgalı ve akıcı hatlar tarafından oluşturulan bu tür dekoratif “kırbaç darbesi” motifleri, mimari, resim, heykel ve Art Nouveau tasarımının diğer formlarında da bulunmaktadır.

Art Nouveau’nın kökenleri, sanatçı William Morris’in 19.yy’ın kalabalık kompozisyonlarına ve yeniden canlanma eğilimlerine direnişinde ve kendisinin Sanat ve El İşleri Hareketi’nin (Arts and Crafts Movement) başlamasını sağlayan teorilerinde bulunmaktadır. Ancak, Arthur Mackmurdo’nun Wren’in City Churches’ı (1883) için yaptığı kitap kapağı, ritmik çiçek paternleriyle, Art Nouveau’nın ilk realizasyonu olarak kabul edilmektedir. Hemen hemen aynı zamanlarda özellikle Katsushika Hokusai’ninkiler olmak üzere Japan tahta baskıların düz perspektifi ve kuvvetli renkleri de Art Nouveau’nın formülasyonunda güçlü bir etki yaratmıştır. 1880’ler ve 1890’larda Avrupa’da popüler olan Japonizm, organik formları ve doğal dünyaya olan göndermeleriyle özellikle etkili olmuştu. Emile Gallé ve James Abbott McNeill Whistler gibi sanatçılar tarafından kullanılmanın yanı sıra, Japoya’dan etkilenmiş olan sanat ve tasarım en çok desteği iş adamları Siegfried Bing ve Arthur Lasenby Liberty tarafından kendilerinin sırasıyla Paris ve Londra’daki mağazalarında desteklenmiştir.

Mimaride pencereler, kemerler ve kapılarda hiperboller ve paraboller yaygındır ve dekoratif kornişler (moulding) bitki türevi formlara dönüşmüşlerdir. Çoğu tasarım stili gibi Art Nouveau da formlarını armonize etmeye çalışmıştır. Paris Metrosu’nun girişindeki metin, yapının geri kalan demir işçiliğindeki nitelikler kullanır.

Mimari ve iç tasarımda Art Nouveau, 19yy’ın eklektik yeniden canlanma stillerinden kaçınmıştır. Art Nouveau tasarımcılarının, Rococo stilinin alev ve kabuk dokuları gibi daha soyut ögelerini seçmiş ve ‘modernize’ etmiş olsa da bir esin kaynağı olarak oldukça stilize edilmiş organik formların kullanımını savunarak ‘doğal’ repertuarı deniz yosunu, çimler ve böcekler kullanmak üzere genişletmişlerdir. En iyi örnekleri Hollanda gümüş işçiliğinde bulunan 17.yy işitsel stilinin yumuşakça birbirine karışan formları da stili etkileyen bir başka unsur olmuştur.

Çağdaş Stiller ve Akımlarla İlişkisi

Bir sanat stili olarak Art Nouveau’nın Pre-Rafaelciler ve Sembolist stille yakınlığı bulunmaktadır ve Aubrey Beardsley, Alphonse Mucha, Edward Burne-Jones, Gustav Klimt ve Jan Toorop gibi sanatçılar bu stillerin birkaçında sınıflandırılabilmektedir. Ancak Sembolist resmin aksine Art Nouveau’nın farklı (ayırt edici) bir görünüşü vardır; ve zanaata yönelik Sanat ve El İşleri Hareketi’nin aksine yen malzemeleri, makineden geçmiş yüzeyleri ve saf tasarımın hizmetinde soyutlamayı bol bol kullanmışlardır.

Art Nouveau, Sanat ve El İşleri Hareketi’nin aksine makine kullanımından kaçınmamıştır. Heykelde kullanılan ana malzemeler cam ve dövme demirdir ki bu, mimaride bile heykel tarzında sonuçlar vermiştir. Seramik de örneğin Auguste Rodin gibi sanatçılar tarafından heykellerin baskılarını çıkartmak üzere kullanılmıştır.

Art Nouveau mimarisi, özellikle açıkta duran demir ve mimari için kullanılan büyük, düzensiz şekilli cam parçaları olmak üzere 19.yy’ın sonlarındaki birçok teknolojik yenilikten faydalanmıştır. Ancak 1.Dünya Savaşı’nın başlamasıyla birlikte Art Nouveau tasarımın üretimi oldukça pahalı olan stilize edilmiş doğası daha ucuz olan ve daha sonra Art Deco olacak olan daha sade endüstriyel estetiğe daha çok uyan düz çizgili modernizmin lehine kullanılmamaya başlamıştır.

Art Nouveau eğilimleri ayrıca yerel stiller içinde de erimiştir. Örneğin Danimarka’da, kendisini daha çok Sanat ve El İşleri stili ile ilişkilerndiren Skønvirke (“estetik çalışma”) stilinin bir unsuru olmuştur. Benzer şekilde Polonya’da, sanatçılar Art Nouveau’nın çiçekli ve organik motiflerinin birçoğunu Młoda Polska (“Genç Polonya”) stiline uyarlamışlardı. Ancak Mloda Polska stili diğer birçok sanatsal stili de kapsamakta ve sanat, edebiyat ve yaşam stiline daha geniş bir yaklaşım içermekteydi.

Güzel Sanatlar ve Grafik

Stil, seri üretilen grafiklerde ( stil için çok önemli olmayan geleneksel baskı formlarına karşı olarak) önemli rol oynayan ilk büyük artistik stil hareketiydi; yaygın renkli baskı teknikleri görece daha yakın zamanda geliştirilmişti.

Stil için önemli etkileyicilerden biri Sarah Bernhardt’ın oynadığı Victorien Sardou’nun yazdığı Gismonda adlı oyun için bir reklam ilanı olarak 1 Ocak 1895 yılında Paris sokaklarında gözüken bir taş baskı posteri üreten Paris’te yaşayan Çek sanatçı Alphonse Mucha’dır. Bu yeni artistik stili ve onun yaratıcısını Parisliler arasında meşhur etmiştir. Başlangıçta Style Mucha (Mucha Stili) olarak isimlendirilen stil, daha sonra Fransa’da Art Nouveau olarak bilinmeye başlamıştır. Mucha’nın çalışması, illüstratörler ve sanatçılar arasında olan ilginin periyodik olarak canlanmasını görmeye devam etmiştir. Mucha’nın farklı stiline olan ilgi, 1960’larda Art Noveau’ya olan genel ilgiyle birlikte kuvvetli bir canlanma yaşamıştır.

Ancak Art Nouveau sadece Mucha’nın stiliyle sınırlı değildi ve akım yayıldıkça dünyadaki sanatçılar tarafından farklı yorumlanmıştır. Gustav Klimt, Charles Rennie Mackintosh, Jan Toorop, René Lalique, Antoni Gaudí ve Louis Comfort Tiffany gibi saantçılar kendi tavırlarında Art Nouveau eserler yaratmışlardır. Jugend gibi dergiler stilin Almanya’da yaygınlaşmasına yardımcı olurken, özellikle bir grafik sanat formu olarak Viyana Sesesyonistleri tüm Avusturya-Macaristan içinde sanat ve mimariyi etkilemiştir.

İki-boyutlu Art Nouveau parçaları, reklam, poster, etiket, dergi vbg. popüler formlarda çizilmiş ve basılmıştır. Kavisli çizgileri, paternli yüzeyleri, kontratlı boşlukları ve görsel düzlemin düz olmasıyla Japon tahta baskıları da Art Nouveau’ya esin vermiştir.Bazı çizgi ve kavis paternleri, daha sonra dünyanın bir çok kısmındaki sanatçıların eserlerinde bulunan klişeler haline gelmişlerdir.

Bir önceki yazımız olan 19. Yüzyıl Modern Sanat Akımları - Les Nabis başlıklı makalemizde 19. Yüzyıl Modern Sanat Akımları, 19. Yüzyıl Modern Sanat Akımları Les Nabis ve 19.Yüzyıl hakkında bilgiler verilmektedir.


CEVAP VER